Achiote

Opis rośliny:
Jest to nieduże drzewo lub bardzo rozgałęziony krzew, którego wysokość dochodzi od 5 do 9 m. Łodygę ma dość cienką, zdrewniałą i rozgałęzioną, pokrytą ciemną, szaropopielatą korą. Listowie jest zwarte i gęste. Naprzemianległe liście, z wcześnie opadającymi przylistkami, mają kształt jajowatoeliptyczny, są całobrzegie, do 20 cm długości, sercowatego kształtu u podstawy. Obie strony blaszki liściowej mają barwę zieloną, są lekko połyskliwe, spód liścia pokryty jest czerwonymi plamkami. Kwiatostan szczytowy (wiecha) złożony jest z kwiatków barwy białej, różowej lub różowoczerwonej, pięciopłatkowych. Roślina wydaje owoc w postaci zielonych lub brązowawych, sercowatego kształtu torebek o długości 3 cm pokrytych czerwono-pomarańczowymi szczeciniastymi włoskami. Umieszczone są na końcach pędów. Jeden owoc zawiera do 50 nasion. Z jednego średniej wielkości drzewa można uzyskać nawet do 270 kg nasion (!).

Występowanie:
Roślina pochodzi z Ameryki Południowej, obecnie występuje głównie w Peru, Trynidadzie, Meksyku, Brazylii, Kolumbii, na Hawajach – w strefie tropikalnej na wysokości do 1200 m n.p.m. W Ameryce Środkowej i w Amazonii uprawiana jest od czasów prehiszpańskich.

Surowiec leczniczy:
Liście, korzenie, owoce i nasiona. Bixa orellana opisana jest w Farmakopeach Meksykańskiej i Holenderskiej.

Skład chemiczny:
W roślinie występują głównie karotenoidy, flawonoidy i diterpeny. Wykazano obecność takich substancji jak biksynian sodu, biksyna odpowiedzialna za czerwoną barwę, biksagenen, norbiksyna, metylbiksyna, biksagenina, orellina (w owocach i nasionach), β-karoten, witaminy A, B, C, kryptoksantyna, ishwaran, flawonoidy: 7-disiarczan apigeniny, 7-disiarczan luteoliny, 8-disiarczan hypoletyny, mono- i seskwiterpeny, glukozyd apigeniny, białka, węglowodany, tłuszcze, wapń, żelazo, fosfor, olejki eteryczne, kwas salicylowy, treonina, taniny – w tym kwas tormentilowy (w liściach, owocach i nasionach) oraz pektyny.

Zastosowanie:
Roślina wykorzystywana jest głównie jako środek ściągający ze względu na obecność tanin i to zarówno w liściach, jak owocach i nasionach. Świeżo przygotowana masa z owoców nakładana na oparzenia przyspiesza ich gojenie dzięki właściwościom ściągającym. Podobnie działa na pęcherze i owrzodzenia, jak również hemoroidy. Liście i kora w postaci okładów przynoszą ulgę podczas bólu głowy. Zastosowanie w schorzeniach górnych dróg oddechowych mają odwary z surowca przeznaczone do płukania gardła. W Brazylii Bixa orellana z powodzeniem używana jest w leczeniu trądu. Na zmienione chorobowo miejsca nakłada się świeże liście zmieszane z siarczanem magnezu. Efekty widoczne są zwykle już po dwudziestu dniach leczenia. Roślinie przypisuje się też aktywność rozkurczową na mięśnie. Obecnie bada się możliwość zastosowania owoców achiote w kardiopatiach oraz we wspomaganiu leczenia nadciśnienia. W fitoterapii peruwiańskiej jest ona także wykorzystywana jako specyfik przeciwgorączkowy (efektywny inhibitor prostaglandyn), wykrztuśny, uspokajający, moczopędny, przeciwwymiotny, regulujący trawienie i przeciwbiegunkowy. Zaleca się go w przypadkach hipercholesterolemii i stanach zapalnych wątroby oraz spojówek. Roślina uważana jest także za afrodyzjak. W badaniach in vitro ustalono działanie przeciwbakteryjne tego surowca. Łupina nasienna była stosowana jako środek odrobaczający, a ekstrakt z niedojrzałych skorup nasiennych stanowił odpowiednik rozgrzewających plastrów gorczycowych.

---